Gotzenetik

Gaur San Blas eguna ospatzen da Euskal Herriko hainbat lekutan. Abadiñoko festa eguna oso entzutetsua izan ohi da gure artean. Bai bertako peria eta baita ere bertako herri kirol probak. Azken hauen artean daude, harrijasotze proba, pelota partiduak eta gauean ospatzen diren idi probak.
Idi probaz entzutean, ezin izaten dugu ahaztu, Gotzenen idi apustu zale amorratu bat izan zela. Hain justu ere gure aitona. Idi pare bat zeuzkan eta bere denbora libre apurrean hauek entrenatzera joaten zen mendira, gero apustu desberdinetan parte hartzeko. Beraz, Gotzenenen beti ezagutu ditugu, uztarriak, larruzko uhalak etab. ganbaran gordeta.

Baina apustu ikusle amorratua zen eta beti eramaten zuen berarekin argazki kamara, eta nola ez, argazki ugari atera.

Gaurkoan berak ateratako hiru argazki zahar dakarkizkigu. Hauek, egun Alegin haur parkea zegoen idi proba lekuan ateratakoak dira. Ezin dugu jakin zeinen arteko apustua zen ez eta ze urtetako argazkia den.
Besterik gabe, aipamen eta argazki hauek gure aitona Moxtoren oroimenez.

Urtebete bete dugu gaur, postak idazteko martxa hartu genuenetik. Nahiz eta aurreneko posta Azaroaren 8an idatzi, hura proba moduko bat izan zen eta gero gure Ibusg maisuaren laguntza izan arte, ez genituen motorrak martxan jarri 2009.ko Urtarrilaren 26a arte. Hau da, gaur justu urtebete. Gotzenek dauzkan urte pilarekin alderatuz, ezer gutxi, baina urtea betetzeak bere meritua dauka. Kontuan hartzen badugu, hasera batean, ez genekiela blog batean zenbateraino idazteko modua emango zigun. Baina argi geratu da, badagoela zer idatzia eta zer erakutsia…

Urtebete honetan 53 post idatzi ditugu, baserri bizitzaren inguruko gai desberdinez idazten saiatu gara. Batzuetan aktualitateko gaiak, eta besteetan berriz oroimeneko hautsak harrotzeko intentzioko gaiak.

Egia esan, guretzat ere blog hau idaztea oso aberasgarria izan da: gauz asko ikasi baiditugu. Betidanik ikusi eta bizi izan dituzun lan eta ohituren inguruan idatzi behar izateak, beste ikuspuntu bat eman digu. Beraz aitortzen dugu: gustora gaude orain arteko lanarekin eta zuen gustokoa ere izan delakoan gaude. Gu saiatu gara.

Asteburu dotore honetan, gure inguruak elur manta baten azpian zurituta azaldu zaizkigu. Gotzeneko eguneroko martxa aldatu egiten dute, honelako eguraldiek. Hau da, batez ere etxe aldeko lanak egiten dira. Baina kanpo aldean dauden abereak ezin dira ahaztu.

Igande goizean, Aldabako zelaietan zeuden behorrek jateko ezer gutzi izango zutela eta, traktorea hartu eta bertara joan ginen. Atzekaldean, pale baten gainean sei belar ondu fardo generamatzan. Bidean, ondorengo bideoan ikus dezakezuen bezala, paisaia dotoreak ikusiz igo ginen.

Kilometro batzuk elurtutako errepidean egin eta belartzera iristean, traktorea bazterrean aparkatu genuen. Behorrak azpikaldeko zuhaitz azpian zeuden babesa hartuta eta gu ikusi bezain pronto laster gerturatu ziren guregana.

Gustora hartu zituzten belar fardoak. Nahiz eta aurrena, hanka azpian ibili, gero elurrarekin nahastuta jan zituzten. Atzo bertan utzi genituen, baina gaur babesa izango duten bordara batera ekarri dira behorrak.

Nahiz eta San Martin eguna aspaldi pasa, ia hilabete eta piku, aurten, gurera txerria aste honetan iritsi da. Donostiako Santo Tomas perira bezala, txerri hau ere Nafarrotik etorri da edo hobeto esanda karroan sartuta ekarri genuen. Hau da Leitzatik “Igone” txerria Donostira bezala, gure “Igone” Sakanatik etorri da.

Larunbatean ekarri genuen Gotzenera eta astelehenen goizean bertan hasi ginen lanean. Aurrena, odolkiak egiteko behar diren osagarriak prestatzen hasi ginen:
- Tipulak txikitu
- Porruak txikitu
- Piper gorri lehorra txikitu

- Perejilla txikitu
- Oreganoa ekonomikaren labean lehortu eta ondoren txikitu

Bazkal ondoren “matarifea” etorri eta honek txerria hil, odol hustu, erre eta ondoren txikitu egin du. Hau da bere kutxillo zorrotzekin ordu terdian bere lana egin duela. Di da.

Lehenengo lana, odola ondo biltzea izaten da. Hau da, odola ateratzen ari den bitartean, mugitzen aritu behar da, koagulatu ez dadin. Gero hurrengo egunera arte, hoztutzen utziko dugu barriñoian.

Bitartean sukaldean, tripako organoetatik hesteeak apartatzen dituzte eta hauek ondo ondo garbitu, bertaik ura eta gatz ura pasatuaz hainbat alditan. Gero heste hauek erabiliko baiditugu, odolkiak eta txorizoak egiteko.

“Matarifeak” txerria ondo zatitzen du. Hau da, zatiak ondo bereiziz: sahietsak, hankak, izterraldeak, burua, solomoak etab.

Haragi zati guztiak graneroan, korrientean jarri ditugu, ondo hoztutzeko. Gero seboa edo grasa guztia separatzen da. Hau gero txorizoak eta odolkiak egiteko orain txikituko dugun haragiari nahastuko diogu. Beraz, odolkiari nahastuko diogun sebo zatiak kutxilloarekin ondo zatitu behar dira.

Gaurkoz hauxe izan da lana, bihar jarraituko dugu odolkiak eta txorizoak egiten.

Larunbatean, hegazti harrapakari baten bisita izan genuela idatzi genuen. Dirudienez, harrapakariak Gotzenera etortzeko sasoian gaude.

Astelehen eguerdian, zakurrak zaunka batean hasi ziren, baina kanpoko inor ez zegoenez atarian, berriro etxe barrura sartu eta lanean jarraitu zuen. Baina zakurrak ez ziren isiltzen, eta berriro kanpora ateratzean, non ahuntzak ere marruka somatu zituen.

Hauek dauden basora, begira jarri eta bi pertsona antxumeakantxumeak zertarako lotu zituen galdetuta, bera ez zela izan eta lasai begiratzeko bere furgoneta. Noski, Aldabatik zetorrela txatarra jasoaz.

Ez dakigu Gabonak direla eta, edo baina harrapakari mota hau, egunez hurbiltzen eta saiatzen da inolako lotsa zantzurik gabe. Kontuz ibili behar !!!

Aste honetan, oilo etxera joan ginenean, bertan gabiroia zegoen sartuta. Dirudienez negu hotzaren eraginez. Ahulduta zegoenaren itxura eman genion harrapakariari , eta jaten ematen saiatu. Hau da torrotxoriak harrapatu genituen eta berari eman, ea horrela jan eta indartzen zen. Lumatu egin zituen baina jateko imintziorik ez zuen egiten.

Azkenean, ondorengo bideoan ikus daitekeen bezala, soltatzen saiatu ginen, baina indar gutxirekin zegoenez ez zuen alde egiten. Hau horrela, Igeldoko Arrano Etxera eramatea erabaki dugu.

Orain arte, baserritarrentzat, Gotzenekoentzat bezala, gure inguruneko animali eta hegazti batzuk, gabiroi hau bezala, etsaitzat jotzen zituzten. Suge, sator, putre etab bezalaxe. Hau da “kalte” handia egiten zutenaren ondorioz, beti harrapatzen, hiltzen edo min ematen saiatzen ziren. Baina garaiak aldatzen ari dira, baserritarrak ere naturarekin eta bertako bizidunekin kontzientziatzen ari dira.

Aurtengo Otsailean izan genituen bezala, arkumeak ekarriko ditugu Gotzeneko ikuilura. Goiko artzaiari ardiak arkume gehiegi izaten ari zaizkiola eta aste honetan ekartzekoa da. Beraz, hilabete hauetan arkumeak egon ohi diren txokoa ez da erabili. Beraz, hautsez eta armiarma sarez josia dago. Gaur txoko hori garbitzen aritu gara ikuiluko bizilagun berriei ongietorria emateko. Erratzarekin ondo ondo garbitu ondoren, lastoa bota dugu. Listo.

Era berean, biberoiak ondo garbitu eta esne hautsa erosi beharko dugu. Lan gogorrena aurreneko egunetan izaten da, arkumeak biberoitik edaten ikasi arte. Kontatuko dugu nola ari garen moldatzen…

Sukaldea, baserriko leku esanguratsuenetakoa da, esanguratsuena ez bada. Sarrerako atetik sartu eta eskatza egon ohi da. Hortik sukaldera sartzen gara.
Bertan prestatzen eta jaten dira otorduak, bertan egiten dira baserriko eskulan asko: babarruna aletu, patata txikitu etab., bertan biltzen dira etxekoak, eta nola ez bertako “nagusia” amona edo ama izaten da. Hau da etxeko emakumea.

Bertako lehiotik kanpora begira egotea gauza ederra da. Ekonomika edo suaren epeltasunak laguntzen duenik, ezin ukatu. Hau da, gaurkoa bezelako egun ilunetan, neguko eguraldiekin garrantzia berezia hartzen du. Denok sukaldeko berotasuna bilatzen dugu, ze gauza ederra esku hotzak suaren gainean berotzea…

Horregatik gaurkoan, aste honetan bere heriotzaren urteurrena gogoan izan dugularik, Mikel Laboaren honako abesti hau ekarri nahi izan dugu: “Oroitzen zaitudanean “. Kantu honek, guri behintzat, baserriko sukaldean dagoen ama gogorazten baitigu. Beraien omenez.

Oroitzen zaitudanean, ama
sukaldean egoten zara
mahaia bostentzat iminita,
aulkian eseri eta
leihotik begira,
kristala lausotzen duen
lurrina kendu gabe,
eta ni -badakit-
zeure begien hondoan nagoela

“Artoa gehiago erabiltzen da Gipuzkoan; Gonzalo Percáizteguik ekarri zuen lehenengoz Indietatik, eta gero beste probintzietara zabaldu zen. Ugari datorren alea da, eta San Markos egunetik aurrera landatu behar da. Horren irinarekin ogi handiak eta txikiak egiten dira, eta opil meheak, bero daudenean onak direnak, eta baita ere ogi sendoagoak; eta ohitzen direnez, jende askok gari-ogia baino nahiago ditu. Eta mendi-gizonek, ikazkinek, egurgileek eta bestek, ez dute gari-ogirik nahi, arto-irinez egindakoa baizik, elikagai sendoa delako, eta hori janez hobe egiten diotelako aurre euren lanari gari-ogia janez baino. Eta horrela irina mendira eramaten dute, txaboletan masa landu eta artopilak egiten dituzte, errauts azpian egosten dituztenak. Horrekin eta era berean elikagai sendoa diren egositako babekin ekaitz guztiei egiten diete aurre, euri-jasei, izozteei, elurteei eta urakanei. Jende pobre eta nekazarien ohiko ogia ere bada artoa.”
Aita Larramendik (1690-1766) Gipuzkoari buruzko lanean idatzitako testua da.

Testu hau idatzi nahi izan dugu post honetan, artoak gure gizartean izan duen garrantzia azpimarratzeko. Hau da, lanerako orduan zer jan zerikusia handia zeukan. Nonbait desberdintasun handia zegoen garizko edo artozko irinarekin egindako ogia jan. Guk nabarmenduko ote genuke ?

Oraintxe gaude artoa biltzeko garaian. Babarrunak bildu genituen bere garaian, eta artaburuak orain arte soroan izan da heltzen. Dagoeneko arto landarea seka seka eginda dago. Orain neguarekin batera, euriak harrapatu baino lehen bildu behar ditugu. Hau da ezin dira busti, usteltzeko arriskua baidaukate.
Aurrena, kanpoko azala kentzen zaie. Azal eta guzti ganbaran zabalduz gero xomorro eta sagu gehiago agertzeko aukera handia izango genuke. Baldera bildu, eta hau betetakoan zakuetara hustutzen joaten gara. Horrela soroan zehar zakuak zabaltzen joaten dira. Artaburu guztiak bildutakoan, zakuak sokekin itxi eta karritelara biltzen dira, baserrira ekartzeko.
Hemen bizkarrean hartu eta ganbarara igo ditugu lurrean zabalduta jartzeko. Hau da, orain arte babarruna eduki dugun lekuan orain artaburuak jarri ditugu lehortzen.

Horixe dio esaera zahar batek, eta atzo nola San Martin eguna genuen, Euskal Herrian txerria hiltzen hasteko garaia izaten da.
Txerria hiltzeko, hotza nahitaezkoa zen, orduan ez baitzegoen egungo hozkailu eta antzeko sistemarik. Beraz Azaroan hotza handia egiten zuenez garai aproposa izaten zen Txerri Festa egiteko.
Gaur eguneko txerri hiltzea oso desberdina da duela urte batzuk egiten zutenarekin konparatuz.

Guk duela urte batzuk nola hiltzen zuten esplikatuko lehendabizi.
Txerri Festa deitzen zitzaion eta benetako “festa ” izaten zen. Egun gutxitan normalean baina askoz ere jan gehiago izaten zutelako jateko.

Goizean goiz hasten zen Txerri Festa. Baserrian inor ez bazegoen txerri hiltzen zekienik kanpotik etortzen edo ekartzen zute norbait lan horretarako. Normalean inguruko harakinen bat. Goizean aurreneko orduan txerria hiltzen zen. Ondoren odol hustu eta tripa guztiak ateratzen zitzaizkion. Txerria berriz makil batetik zintzilik jarrita kanpoan uzten zen hoztutzen.

Bitartean txerri gibelarekin gosaldu egiten zuten. Tripa bapo bete ondoren, berriro lanera. Hesteak ondo garbitu behar izaten ziren odolkiak egiten hasteko. Hau goizeko lana izaten zen.

Arratsaldean berriz txerri zatiketako lanak izaten ziren. Hauetako pusketak batzuk kutxilloarekin txikitzen ziren, handik bi egunetara txorizoak egiteko.

Gaur egun berriz, askoz ere denbora laburragoan egiten da. Azken finean lana berdintsua da, Gotzenen behintzat odolkiak, txorizoak etab. lehen bezala egin ohi ditugu baina posteko irudietan ikus dezakezuen bezala azpiegitura modernogoekin, ondorioz azkarrago ere egiten da. Hau da lehen txerria etxeko pertsonen artean eusten zen, gaur egun aldiz zintzilik jartzen da, sopletea erabiltzen da…