Gotzenetik

“Artoa gehiago erabiltzen da Gipuzkoan; Gonzalo Percáizteguik ekarri zuen lehenengoz Indietatik, eta gero beste probintzietara zabaldu zen. Ugari datorren alea da, eta San Markos egunetik aurrera landatu behar da. Horren irinarekin ogi handiak eta txikiak egiten dira, eta opil meheak, bero daudenean onak direnak, eta baita ere ogi sendoagoak; eta ohitzen direnez, jende askok gari-ogia baino nahiago ditu. Eta mendi-gizonek, ikazkinek, egurgileek eta bestek, ez dute gari-ogirik nahi, arto-irinez egindakoa baizik, elikagai sendoa delako, eta hori janez hobe egiten diotelako aurre euren lanari gari-ogia janez baino. Eta horrela irina mendira eramaten dute, txaboletan masa landu eta artopilak egiten dituzte, errauts azpian egosten dituztenak. Horrekin eta era berean elikagai sendoa diren egositako babekin ekaitz guztiei egiten diete aurre, euri-jasei, izozteei, elurteei eta urakanei. Jende pobre eta nekazarien ohiko ogia ere bada artoa.”
Aita Larramendik (1690-1766) Gipuzkoari buruzko lanean idatzitako testua da.

Testu hau idatzi nahi izan dugu post honetan, artoak gure gizartean izan duen garrantzia azpimarratzeko. Hau da, lanerako orduan zer jan zerikusia handia zeukan. Nonbait desberdintasun handia zegoen garizko edo artozko irinarekin egindako ogia jan. Guk nabarmenduko ote genuke ?

Oraintxe gaude artoa biltzeko garaian. Babarrunak bildu genituen bere garaian, eta artaburuak orain arte soroan izan da heltzen. Dagoeneko arto landarea seka seka eginda dago. Orain neguarekin batera, euriak harrapatu baino lehen bildu behar ditugu. Hau da ezin dira busti, usteltzeko arriskua baidaukate.
Aurrena, kanpoko azala kentzen zaie. Azal eta guzti ganbaran zabalduz gero xomorro eta sagu gehiago agertzeko aukera handia izango genuke. Baldera bildu, eta hau betetakoan zakuetara hustutzen joaten gara. Horrela soroan zehar zakuak zabaltzen joaten dira. Artaburu guztiak bildutakoan, zakuak sokekin itxi eta karritelara biltzen dira, baserrira ekartzeko.
Hemen bizkarrean hartu eta ganbarara igo ditugu lurrean zabalduta jartzeko. Hau da, orain arte babarruna eduki dugun lekuan orain artaburuak jarri ditugu lehortzen.

Horixe dio esaera zahar batek, eta atzo nola San Martin eguna genuen, Euskal Herrian txerria hiltzen hasteko garaia izaten da.
Txerria hiltzeko, hotza nahitaezkoa zen, orduan ez baitzegoen egungo hozkailu eta antzeko sistemarik. Beraz Azaroan hotza handia egiten zuenez garai aproposa izaten zen Txerri Festa egiteko.
Gaur eguneko txerri hiltzea oso desberdina da duela urte batzuk egiten zutenarekin konparatuz.

Guk duela urte batzuk nola hiltzen zuten esplikatuko lehendabizi.
Txerri Festa deitzen zitzaion eta benetako “festa ” izaten zen. Egun gutxitan normalean baina askoz ere jan gehiago izaten zutelako jateko.

Goizean goiz hasten zen Txerri Festa. Baserrian inor ez bazegoen txerri hiltzen zekienik kanpotik etortzen edo ekartzen zute norbait lan horretarako. Normalean inguruko harakinen bat. Goizean aurreneko orduan txerria hiltzen zen. Ondoren odol hustu eta tripa guztiak ateratzen zitzaizkion. Txerria berriz makil batetik zintzilik jarrita kanpoan uzten zen hoztutzen.

Bitartean txerri gibelarekin gosaldu egiten zuten. Tripa bapo bete ondoren, berriro lanera. Hesteak ondo garbitu behar izaten ziren odolkiak egiten hasteko. Hau goizeko lana izaten zen.

Arratsaldean berriz txerri zatiketako lanak izaten ziren. Hauetako pusketak batzuk kutxilloarekin txikitzen ziren, handik bi egunetara txorizoak egiteko.

Gaur egun berriz, askoz ere denbora laburragoan egiten da. Azken finean lana berdintsua da, Gotzenen behintzat odolkiak, txorizoak etab. lehen bezala egin ohi ditugu baina posteko irudietan ikus dezakezuen bezala azpiegitura modernogoekin, ondorioz azkarrago ere egiten da. Hau da lehen txerria etxeko pertsonen artean eusten zen, gaur egun aldiz zintzilik jartzen da, sopletea erabiltzen da…

Azaroko lehen egunekin batera, udazken bete betean sartu gara, eguraldia dagokionean behintzat. Beraz baratzako lanak ia alde batera utzi behar izan ditugu. Aurreko astean negurako porrua eta aza landatu genituen. Landare gogorrak dira, beraz eguraldi busti eta euritsuarekin aurrera ateratzen dira. Era berean datorren udaberrirako lanak aurreratzen hasi gara: ilarrak eta batxuriak erein ditugu. Hala ere nobedade bezela, aurten inbernadore txiki batean letxuga landatu dugu, horrela neguan zehar etxeko letxuga jan ahal izateko.

Baina egun hauetan zertan ari gara kanpora baratzan ezin bada hankarik jarri ? Babarruna aletzen. Honela esanda lan erraza ematen du baina pausuz pausu esplikatuko dugu gure bailaran ohikoa den leka honek ematen duen lana. Apirilean erein genuen eta Iraila eta Urrian heldutako lekak biltzen joan gara. Orain arte ganbaran egon dira, lurrean zabalduta sekatzen.

- Zabaldutakoa zakuan sartu eta sukalde epelera jeisten da, bertan barriñoian jarrita aletzeko.

- Aurrena zakua ondo itxi eta eskobarearekin kolpeak ematen zaizkio, hala errezago aletzeko.

- Azalak konpaxistoan biltzen ditugu, gero hauek behiek gustora jaten dituzte.

- Aletutako aleetan, aukeraketa egin. Hau da, ale zartatu, itsusi eta ustelak apartatu.

- Ale on aukeratuei, haizea dabilenean, “haizetan pasa” daukan hautsa eta zikina kentzeko.

- Aleei trapua pasatu diztira ateratzeko.

- Izozkailuan hiru egunetan edukitzen dira, eduki lezakeen xomorroa akabatzeko.

- Izozkailutik atera eta urte guztirako daukagu babarruna jateko prest.

Hau dena esplikatu ondoren, galdera bat daukagu zuentzako. Zenbatean salduko zenukete babarrun kiloa lan guzti hau eginda gero ?

Apirilean egindako patata jasotzeko garaia iritsi da. Traktorea hartu, gurdian karramarroa duela eta sorora. Traktoreari, gurdian kendu ondoren, karramarroa lotu eta soroko lurra altxatzen da.

Karramarroaren gainean pertsona bat joaten da, horrela bere pisuaren laguntza aprobetxatuz, lurrean gehiago sartzen da.

Lur gehiago arrotzen denez patata errezago ateratzen da lur gainera.Patata baldeetara bildu eta gero soroan zabaltzen joaten garen zakuak betetzen dira. Hilara bakoitzean alperra bi aldiz pasa ohi da.

Normalean aurreneko aldian patata gehiago ateratzen bigarrengoan baina.
Soroa guztian karramarroa bi alditan pasa ondoren, zaku dezente bete ahal izan ditugu.

Gurdira kargatu zaku guztiak, eta alperrarekin azken errepasoa ematen da soro guztian. Hau da traktorea soroan barrena bueltaka ibiltzen da. Beti biltzen dira azpian geratutako aleren bat edo beste.

Karramarroak aurtengok lanak eginak ditu. Patata ateratzeko bakarrik erabiltzen den tresna baita. Traktoreari karramarroa kendu eta gurdian ditugun zakuen gainean jarri eta bueltan etxera.

Patata baserriko horreoan edo graneroan gordetzen dugu. Ale txikia, egunero txikituta txekorrei ematen zaie eta aldiz ale handia gure tripak betetzeko.

Egun hauetako eguraldi on eta beroa aprobetxatuz, bigarren kortea eman zaion belarra ontzen bukatu dugu. Gaur egun, baserri gutxitan egiten dira meta belarrak, aldiz fardoak eta bolak egin ohi dira. Baina beste sistema bat orain dela urte batzuk arte erabili ohi zen: bentiladore antzeko haizezko sistemarekin belarra ganbarara igotzen zen. Esan beharrik ez, nolako hautsa zabalduko zen baserri guztian…
Egin ditugun belar fardoak, traktore gainean baserrira ekartzen dira, eta ondoren baserriko bigarren soilaru guztia okupatzen duen ganbarara igo ditugu.

Ganbaran bi leku bereizten ditugu. Alde batean artoa eta babarruna sekatzen egon ohi den lekua eta bestetik belarra gordetzeko lekua.
Azken honetan, zulo bat egon ohi da, bertatik ikuiluraino belarra bota ahal izateko.

Eguraldi ona eta beroa iritsi zaigun egun hauetan, belarra ontzeko lanetan gabiltza buru belarri. Belarraren lehenengo kortearekin belar bolak egin genituen eta belar zuloa bete genuen. Bigarrengo korte honekin aldiz, belar fardoak egiten ari gara.

Honetarako, belarra moztu ondoren eskobarearekin belarra jiratzen joan behar da, ondo lehortu dadin. Lehortu ondoren enpaketadorak fardoak egin ditzan, belarra errillaratan biltzen da. Baina batzutan belartze aldapatsuren batean bagaude, belarra traktorera biltzen da etxe aurrera ekartzeko, hau da, leku lau batera ekarriz enpaketadorak bere lana egiteko.

Ustekabean, belarra erabat lehortu baino lehen euria hasten bada edo era berean euri arriskua bada, metatxorroak egiten dira, ahalik eta belar gutxien bustitzeko.

Azkenik, belar fardoak baserriko ganbarara igotzen dira. Beraz ari gara negurako ganaduentzako lana aurreratzen…

Belar bolak egin ondoren, belar zuloa bete dugu… Belar berde moztu berriarekin betetzen da. Zuloa, baserriaren ondoan, lurrean dagoen psitina antzekoa izaten da, hala ere baserri askotan egitura zilindrikoa eduki ohi du. Silo izenarekin ere deitzen zaio.

Belarra segadorarekin moztu, eskobarearekin eta sardearekin bildu eta ondoren, gurdira kargatzen da. Traktorea zuloa ondoan hustu eta ondoren, zuloan belarra jartzen joan behar da. Printzipioz lan sinplea ematen du, baina kontutan hartu beharreko hainbat gauza daude. Belarra ondo zabaldu behar da, iskinak ondo bete, ez haizerik hartzeko eta bukaeran ondo zapaldu.

Prozesu hau hainbat alditan errepikatzen da zuloa erabat bete arte. Gero traktorea belarraren gainean ibiltzen da, ondo ondo zapaltzeko. Amaitzeko, plastiko, uralita eta pisuekin ondo tapatzen da udazken - negu partean behar izan arte.

Galdera bat: zenbat traktoreka belar sartzen dela usten duzue zulo honetan ?

Inguruko belartze askotan ikusiko zenituzten egun hauetan, lan mugimendua. Belar bolak egiteko garaia da. Belarra moztu eta ondoren bolatu egiten da. Belar hau ez da lehortzen uzten. Moztu eta zuzenean biltzen da. Garrantzitsua izaten da ez bustia egotea.
Gero plastiko beltzarekin biltzen dira eta ondoren belardi ixkinetan pilatzen dira. Horrela udazken eta negu garaiarako badugu belarra ganaduentzat.
Prozesu hau dena traktorearekin egiten da. Esku lan bakarra, belar ondarrak eskobarearekin biltzea izaten da.

Artoa eta babarruna erein dira. Udazken eta neguan jan ohi ditugun arren, orain erein beharrekoak dira.

Lurra txikitu ondoren, patata egiterakoan bezala, markatu egin dugu soroa arrastoarekin. Baina oraingo honetan arrastoa, bi norabideetan pasatzen da, horrela gero atxurrarekin zuloak, bi arrastoak gurutzatzen diren lekuan, egiten dira. Arrastoa pasatzean, garrantzitsua da zokumerik ez gelditzea, hau da arrastoa pasatu gabeko lekurik.

Soroa bitan banatu dugu:
- Alde batean babarruna soilik: pardakoa deitzen dioguna. Parda edo makil bat sartu eta gero babarruna horren bueltan haziko da.

- Beste aldean artoa eta babarruna batera: kasu honetan artoak parda funtzioa egingo du. Hau da bere bueltan haziko da.

Ondorioz zulo batzuetan babarruna (launa ale) bakarrik jarri dugu eta gainontzekoetan artoa eta babarruna batera (bietatik hiruna ale). Aleak eskuz bota ondoren hankarekin zapaldu behar dira. Gero atxurrarekin zuloa tapatu behar da. Eta listo.

Duela hiru aste egindako patata, iada ernetu da. Baina orain egin beharreko lana, jorratzea da. Horrela, patata landarearen inguruan belar ugari ere atera da eta hauei utziz gero patata bera baina indar handiagoa hartuko lukete.

Jorratu atxurrarekin lur tontorrean behetik gora joaz egiten da. Horrela belarraren sustraiak gora begira geratzen dira, berau atzeratuz. Berriro belarra ateratzerako, patatak indar handia izando du eta ezingo zaio irabazi.